علائم اضطراب جدایی در کودکان قبل از شروع مدرسه و راههای کمک به آنها
چسبیدن به دست والدین، دلدردهای صبحگاهی و اشکهایی که درست هنگام خداحافظی سرازیر میشوند؛ شروع پیشدبستانی یا کلاس اول برای بعضی از خانوادهها با چنین صحنههایی همراه است. طبیعی است که والدین با دیدن این واکنشها نگران شوند و از خودشان بپرسند: آیا این فقط دلتنگی برای پدر و مادر است یا میتواند نشانه یک اضطراب جدیتر باشد؟
ترس از جدا شدن از والدین در سالهای کودکی میتواند بخشی طبیعی از رشد باشد و شروع یک محیط تازه مثل مدرسه نیز ممکن است آن را بیشتر کند. اما اگر این ترس شدید و مداوم شود و خواب، حضور در مدرسه، بازی یا فعالیتهای روزمره کودک را مختل کند، بهتر است موضوع جدیتر بررسی شود.
شناخت علائم اضطراب جدایی در کودکان به والدین کمک میکند بین یک واکنش طبیعی به شروع مدرسه و اضطرابی که نیاز به حمایت بیشتری دارد، تفاوت بگذارند.
تفاوت اضطراب طبیعی جدایی با اضطراب جدایی شدید چیست؟
خیلی از کودکان هنگام جدا شدن از والدین گریه میکنند، به آنها میچسبند یا دوست ندارند وارد کلاس شوند. این واکنش بهتنهایی به معنی وجود اختلال اضطرابی نیست.
آنچه اهمیت دارد، شدت، تداوم و تأثیر اضطراب بر زندگی کودک است. اگر کودک پس از مدتی آرام میشود و میتواند در فعالیتهای مدرسه شرکت کند، معمولاً جای نگرانی زیادی وجود ندارد.
در مقابل، وقتی ترس از جدایی برای هفتهها ادامه پیدا میکند، کودک مرتب از رفتن به مدرسه امتناع میکند، نمیتواند بدون والدین بخوابد یا نگرانی مداومی درباره اتفاق بد برای خودش یا والدین دارد، بهتر است با پزشک یا متخصص سلامت روان کودک مشورت شود.
مهمترین علائم اضطراب جدایی در کودکان
علائم اضطراب جدایی در کودکان میتوانند هم به شکل نگرانی و ترس و هم به صورت تغییرات رفتاری و جسمی دیده شوند. مهمترین نشانهها عبارتاند از:
نگرانی شدید درباره اتفاق بد برای والدین
کودک ممکن است مرتب نگران باشد که مادر یا پدر بیمار شوند، دچار حادثه شوند، گم شوند یا دیگر به خانه برنگردند. این نگرانی میتواند باعث شود کودک حتی برای مدت کوتاهی هم تمایلی به دور شدن از والدین نداشته باشد.
امتناع از رفتن به مدرسه
یکی از نشانههای مهم میتواند مقاومت شدید یا مداوم برای رفتن به مدرسه باشد. کودک ممکن است صبحها گریه کند، به والدین بچسبد یا برای ماندن در خانه دلایل مختلفی بیاورد.
البته مدرسهنرفتن همیشه به معنی اضطراب جدایی نیست و عواملی مانند مشکلات درسی، ترس از معلم، مشکلات ارتباطی با همسالان یا قلدری نیز میتوانند باعث اجتناب از مدرسه شوند.
شکایتهای جسمی قبل از مدرسه
دلدرد، سردرد، تهوع یا سرگیجه از جمله علائم جسمیای هستند که ممکن است همراه اضطراب دیده شوند؛ بهخصوص اگر این علائم بیشتر درست قبل از رفتن به مدرسه ایجاد شوند و در روزهای تعطیل کمتر باشند.
این شکایتها واقعی هستند و نباید به کودک گفت که «داری تظاهر میکنی». بااینحال، اگر درد یا علامت جسمی شدید، جدید یا مداوم است، ابتدا باید علت جسمی آن نیز بررسی شود.
مشکل در تنها خوابیدن یا کابوسهای مرتبط با جدایی
برخی کودکان مضطرب دوست ندارند تنها بخوابند یا مرتب از والدین میخواهند کنارشان بمانند. کابوسهایی درباره گم شدن، تنها ماندن یا اتفاق بد برای اعضای خانواده نیز ممکن است دیده شود.
چسبیدن بیش از حد به والدین
دنبال کردن والد در خانه، ناراحتی شدید هنگام خارج شدن او از اتاق یا ناتوانی در ماندن نزد فرد دیگری که برای کودک آشناست، میتواند از نشانههای اضطراب جدایی باشد؛ بهخصوص اگر این رفتار متناسب با سن کودک نباشد و در فعالیتهای روزمره اختلال ایجاد کند.
چرا شروع مدرسه میتواند اضطراب جدایی را بیشتر کند؟
شروع مدرسه یکی از تغییرات مهم زندگی کودک است. کودک باید برای چند ساعت از محیط آشنای خانه فاصله بگیرد، با معلم و همکلاسیهای جدید ارتباط برقرار کند و بخشی از کارهایش را بدون حضور والدین انجام دهد.
به همین دلیل، حتی کودکی که قبلاً جدایی را بهخوبی تحمل میکرد ممکن است در روزهای اول مدرسه کمی مضطرب شود. آشنایی قبلی با محیط مدرسه، تمرین جداییهای کوتاه و داشتن یک برنامه قابل پیشبینی میتواند این انتقال را آسانتر کند.
۵ راهکار برای کمک به کودک دچار اضطراب جدایی
احساس کودک را بپذیرید، اما ترس او را بزرگتر نکنید
به جای اینکه بگویید «چیزی نیست، نترس»، احساس کودک را به رسمیت بشناسید. مثلاً میتوانید بگویید:
«میدونم خداحافظی برات سخته، ولی میتونی از پسش بربیای. من بعد از مدرسه برمیگردم.»
این شیوه به کودک نشان میدهد که احساسش دیده میشود، اما قرار نیست ترس او تصمیمگیرنده باشد.
یک برنامه خداحافظی کوتاه و ثابت داشته باشید
خداحافظی طولانی معمولاً جدایی را سختتر میکند. یک الگوی ساده انتخاب کنید؛ مثلاً بغل کردن، بوسه و یک جمله مشخص درباره زمان برگشت.
اگر کودک مفهوم ساعت را بهخوبی نمیداند، زمان برگشت را با اتفاقی که برایش قابل فهم است توضیح دهید؛ مثلاً «بعد از ناهار میام دنبالت». ثبات در این برنامه میتواند به کودک احساس امنیت بیشتری بدهد.
یواشکی از کودک دور نشوید
ممکن است والد تصور کند اگر وقتی کودک حواسش نیست از او دور شود، گریه نمیکند؛ اما بهتر است چنین روشی به عادت تبدیل نشود.
خداحافظی کوتاه و قابل پیشبینی به کودک کمک میکند بداند والد میرود و دوباره برمیگردد. همین پیشبینیپذیری به مرور اعتماد او را بیشتر میکند.
با جداییهای کوتاه از قبل تمرین کنید
اگر کودک به جدایی حساس است، میتوانید پیش از شروع مدرسه، فرصتهای کوتاه و قابل پیشبینی برای جدا ماندن از والد فراهم کنید؛ مثلاً چند ساعت نزد پدربزرگ، مادربزرگ یا مراقب مورد اعتماد.
هدف این نیست که کودک را ناگهان در موقعیتی قرار دهید که تحمل آن برایش بسیار سخت است. بهتر است میزان جدایی بهتدریج و متناسب با شرایط کودک بیشتر شود.
با مدرسه همکاری کنید
اگر کودک هنگام ورود به مدرسه اضطراب زیادی دارد، بهتر است والدین با معلم و مسئولان مدرسه در ارتباط باشند. داشتن یک برنامه مشخص برای زمان ورود، فردی آشنا برای استقبال از کودک و اطلاع معلم از شرایط او میتواند روند سازگاری را آسانتر کند.
چه کارهایی بهتر است انجام ندهیم؟
چند واکنش والدین ممکن است اضطراب جدایی در کودکان را بیشتر کند:
- مسخره کردن یا سرزنش کودک به خاطر گریه کردن
- تهدید کردن او با جملههایی مانند «اگر گریه کنی میرم»
- خداحافظیهای طولانی و چندباره
- قول دادن چیزی که نمیتوان به آن عمل کرد
- تغییر مداوم برنامه رفتن و برگشتن
- ترساندن کودک از مدرسه یا گفتن اینکه «باید قوی باشی»
- نادیده گرفتن مداوم علائم جسمی کودک بدون بررسی علت آنها
در عین همدلی، بهتر است پیام والدین روشن باشد: «میدانم سخت است و من کمکت میکنم، اما میدانم که میتوانی این مرحله را پشت سر بگذاری.»
چه زمانی علائم اضطراب جدایی نیاز به بررسی تخصصی دارد؟
اگر اضطراب کودک فقط به چند روز اول مدرسه محدود نشود و همچنان ادامه پیدا کند یا باعث شود کودک نتواند به مدرسه برود، تنها بخوابد، با دیگران ارتباط برقرار کند یا فعالیتهای معمول خود را انجام دهد، بهتر است از متخصص کمک بگیرید.
همچنین اگر تغییر رفتار کودک ناگهانی و شدید است، یا علائم جسمی مداوم دارد، بهتر است ابتدا با پزشک کودک درباره احتمال وجود علت جسمی صحبت کنید.
درمان اضطراب جدایی در صورت نیاز میتواند شامل رواندرمانی و روشهای رفتاری باشد. درمان شناختیرفتاری (CBT) یکی از رویکردهای مبتنی بر شواهد برای اختلالات اضطرابی کودکان است و در درمان باید شرایط کودک و خانواده در نظر گرفته شود.
اگر کودک صبحها برای رفتن به مدرسه گریه کرد، چه کنیم؟
یک برنامه ساده میتواند کمککننده باشد:
- قبل از مدرسه: صبح را بدون عجله شروع کنید و وسایل کودک را از شب قبل آماده کنید.
- هنگام ورود: خداحافظی را کوتاه، آرام و قابل پیشبینی نگه دارید.
- بعد از خداحافظی: اگر کودک تحت مراقبت مدرسه است، از برگشتنهای مکرر یا طولانی کردن خداحافظی خودداری کنید.
- بعد از مدرسه: به جای پرسیدن مداوم «گریه کردی؟»، درباره تجربههای مثبت یا سختی که داشته صحبت کنید و تلاش او برای ماندن در مدرسه را ببینید.
اگر اضطراب ادامه پیدا کرد، با معلم و متخصص کودک درباره یک برنامه منظم برای کمک به سازگاری او هماهنگ شوید.
جمعبندی؛ با اضطراب جدایی کودک هنگام شروع مدرسه چه کنیم؟
بعضی از علائم اضطراب جدایی در کودکان هنگام شروع مدرسه طبیعی و گذرا هستند. مهم این است که ببینیم این اضطراب با گذشت زمان کمتر میشود یا همچنان خواب، مدرسه و زندگی روزمره کودک را مختل میکند.
خداحافظی کوتاه و ثابت، تمرین جداییهای تدریجی، همکاری با مدرسه و برخورد همدلانه میتوانند به کودک کمک کنند تا اعتماد بیشتری به توانایی خود برای جدا شدن از والدین پیدا کند. اگر اضطراب شدید یا مداوم بود، ارزیابی توسط پزشک یا متخصص سلامت روان کودک میتواند به پیدا کردن علت و انتخاب روش مناسب کمک کند.
نظر شما درباره این مطلب چیست؟
