بهانه گیری سالمندان؛ علت ها و روش برخورد درست

شاید برای شما هم پیش آمده باشد که بعد از ساعت‌ها تلاش برای آماده کردن غذا، مرتب کردن خانه یا رسیدگی به کارهای روزمره، با انتقاد، دلخوری یا غرولند پدر یا مادر سالمندتان روبه‌رو شوید. در چنین شرایطی طبیعی است که خسته شوید و با خودتان بگویید: «چرا هر کاری می‌کنم باز هم ناراضی است؟»

اما پیش از اینکه این رفتار را صرفاً به لجبازی یا ناسازگاری نسبت دهید، بهتر است کمی دقیق‌تر به آن نگاه کنید. بهانه گیری سالمندان می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ از درد و ناراحتی جسمی و کم‌خوابی گرفته تا احساس تنهایی، کاهش شنوایی یا بینایی، نگرانی از دست دادن استقلال و در بعضی موارد تغییرات شناختی. به همین دلیل، پیدا کردن علت رفتار معمولاً مهم‌تر از تلاش برای برنده شدن در بحث است.

چرا سالمندان بهانه‌گیر می‌شوند؟

بهانه‌گیری یک علت مشخص و یکسان برای همه سالمندان ندارد. گاهی رفتاری که از بیرون شبیه ایرادگیری به نظر می‌رسد، در واقع واکنشی به یک نیاز برآورده‌نشده یا ناراحتی جسمی و روانی است.

درد و ناراحتی‌های جسمی

دردهای مزمن، یبوست، گرسنگی، تشنگی، کم‌خوابی یا عوارض بعضی داروها می‌توانند باعث بی‌قراری و تحریک‌پذیری شوند. در سالمندانی که مشکلات حافظه دارند، حتی ممکن است فرد نتواند ناراحتی خود را به‌خوبی توضیح دهد و آن را با عصبانیت یا رفتارهای غیرمعمول نشان دهد.

به همین دلیل، اگر رفتار سالمند به‌تازگی تغییر کرده، بهتر است قبل از اینکه آن را «بهانه‌گیری» بدانیم، احتمال وجود یک مشکل جسمی را هم در نظر بگیریم.

کاهش شنوایی یا بینایی

وقتی سالمند به‌خوبی نمی‌شنود، ممکن است بخشی از صحبت‌ها را متوجه نشود یا تصور کند دیگران او را نادیده می‌گیرند. مشکلات شنوایی می‌توانند ارتباط با خانواده را دشوار کنند و زمینه انزوا و احساس تنهایی را افزایش دهند.

بنابراین گاهی چیزی که شبیه بی‌حوصلگی یا ناسازگاری به نظر می‌رسد، از یک مشکل حسی درمان‌نشده ناشی می‌شود.

از دست دادن استقلال چه نقشی در بهانه گیری سالمندان دارد؟

برای بسیاری از افراد، مستقل بودن بخش مهمی از هویت آن‌هاست. سالمندی ممکن است باعث شود فرد برای بعضی کارهایی که قبلاً به‌تنهایی انجام می‌داده، به کمک دیگران نیاز داشته باشد؛ از رفت‌وآمد و خرید گرفته تا مصرف دارو یا انجام کارهای شخصی.

این تغییر می‌تواند احساس وابستگی و نگرانی ایجاد کند. برای همین، بهتر است تا جایی که ایمنی اجازه می‌دهد، در تصمیم‌های روزمره به سالمند حق انتخاب بدهیم.

مثلاً به جای اینکه بگوییم «الان باید دارویت را بخوری»، می‌توانیم بپرسیم: «دوست داری دارویت را قبل از چای بخوری یا بعد از آن؟»

همین انتخاب‌های کوچک می‌توانند احساس مشارکت و استقلال را بیشتر کنند.

تنهایی و تغییرات زندگی سالمند

از دست دادن دوستان، همسر، شغل، توانایی‌های قبلی یا کاهش رفت‌وآمد اجتماعی می‌تواند زندگی سالمند را تغییر دهد. تنهایی و انزوای اجتماعی نیز با افزایش خطر مشکلاتی مانند افسردگی و افت شناختی ارتباط دارند.

در چنین شرایطی ممکن است سالمند بیشتر بهانه بگیرد، زودتر ناراحت شود یا برای دریافت توجه خانواده حساس‌تر باشد. بنابراین در کنار رسیدگی به نیازهای جسمی، ارتباط اجتماعی و گفت‌وگوی روزانه را هم نباید نادیده گرفت.

آیا بهانه گیری سالمندان می‌تواند نشانه دمانس باشد؟

گاهی تغییرات رفتاری می‌توانند در کنار سایر علائم شناختی در بیماری‌هایی مانند آلزایمر یا انواع دیگر دمانس دیده شوند. تحریک‌پذیری، اضطراب، سوءظن، تغییر شخصیت و رفتارهای غیرمعمول از جمله تغییراتی هستند که ممکن است در برخی افراد مبتلا به دمانس دیده شوند.

اما صرفاً بهانه‌گیر شدن به معنی ابتلا به آلزایمر یا دمانس نیست. اگر رفتار سالمند همراه با فراموشی قابل‌توجه، مشکل در انجام کارهای روزمره، گم کردن وسایل، اختلال در قضاوت یا تغییرات واضح شخصیتی شده است، بهتر است موضوع با پزشک مطرح شود.

اگر سالمند بهانه می‌گیرد، چگونه رفتار کنیم؟

نحوه واکنش خانواده به بهانه گیری سالمندان می‌تواند شدت تنش را کمتر یا بیشتر کند. چند روش ساده می‌تواند به مدیریت این موقعیت‌ها کمک کند:

احساس او را نادیده نگیرید

به جای اینکه فوراً بگویید «چرا غر می‌زنی؟» یا «همه این کارها را برای خودت انجام دادم»، ابتدا تلاش کنید ناراحتی او را بشنوید.

مثلاً می‌توانید بگویید:

«می‌فهمم که از این وضعیت ناراحتی. بگو ببینم دقیقاً چه چیزی اذیتت کرده؟»

این جمله به معنی تأیید همه حرف‌های سالمند نیست؛ فقط نشان می‌دهد احساس او شنیده شده است.

وارد بحث و اثبات اشتباه نشوید

اگر موضوع اهمیت زیادی ندارد، لازم نیست هر بار ثابت کنید که حق با شماست. بحث طولانی معمولاً تنش را بیشتر می‌کند، به‌خصوص اگر سالمند دچار مشکلات شناختی باشد.

• آرام صحبت کنید
• جمله‌های کوتاه به کار ببرید
• اگر گفت‌وگو نتیجه‌ای ندارد، مدتی فضا را تغییر دهید

در مراقبت از افراد مبتلا به آلزایمر نیز توصیه می‌شود هنگام بی‌قراری از بحث و نشان دادن عصبانیت پرهیز شود و در صورت نیاز توجه فرد به فعالیت دیگری معطوف شود.

به او حق انتخاب بدهید

تا جایی که امکان دارد، اجازه دهید سالمند درباره بعضی مسائل روزمره تصمیم بگیرد؛ مثلاً انتخاب لباس، زمان پیاده‌روی یا نوع غذای ساده‌ای که دوست دارد.

این کار هم احترام به استقلال اوست و هم می‌تواند از مقاومت‌های غیرضروری کم کند.

موضوع را عوض کنید

اگر گفت‌وگو در حال تبدیل شدن به مشاجره است، می‌توانید به‌جای ادامه دادن بحث، سراغ یک فعالیت آرام بروید؛ مثلاً چای خوردن، تماشای عکس‌های قدیمی، گوش دادن به موسیقی مورد علاقه یا یک پیاده‌روی کوتاه.

تغییر توجه و ایجاد محیط آرام از روش‌هایی است که برای مدیریت بی‌قراری در افراد مبتلا به آلزایمر نیز توصیه می‌شود.

چه زمانی تغییر رفتار سالمند نیاز به بررسی پزشکی دارد؟

اگر بهانه‌گیری یا بداخلاقی به‌طور ناگهانی شروع شده یا در مدت کوتاهی شدت گرفته است، بهتر است آن را صرفاً به سن نسبت ندهید. عفونت، درد، یبوست، تغییر داروها و بعضی مشکلات پزشکی می‌توانند باعث تغییر رفتار شوند.

به‌خصوص اگر سالمند ناگهان دچار گیجی، اختلال در توجه، ناتوانی در تشخیص مکان یا افراد، توهم یا تغییر واضح سطح هوشیاری شده است، باید سریعاً ارزیابی پزشکی شود؛ گیجی ناگهانی در سالمندان می‌تواند نشانه دلیریوم باشد و گاهی با عفونت، عوارض دارویی یا مشکلات پزشکی دیگر ارتباط دارد.

مراقب هم باید مراقب خودش باشد

مراقبت از سالمند می‌تواند از نظر جسمی و روانی خسته‌کننده باشد. اگر هر روز با انتقاد، عصبانیت یا مقاومت روبه‌رو هستید، قرار نیست همه فشار را به‌تنهایی تحمل کنید.

تقسیم وظایف میان اعضای خانواده، استفاده از کمک یک مراقب در صورت امکان و داشتن زمانی برای استراحت می‌تواند فشار مراقبت را کمتر کند. حتی NIA نیز بر اهمیت مراقبت از خود برای افرادی که از سالمندان مراقبت می‌کنند تأکید دارد.

جمع‌بندی؛ با بهانه گیری سالمندان چگونه برخورد کنیم؟

بهانه گیری سالمندان همیشه به معنی لجبازی یا ناسپاسی نیست. گاهی پشت یک غرولند ساده، درد، خستگی، تنهایی، کاهش شنوایی یا نگرانی از دست دادن استقلال قرار دارد. با گوش دادن، حفظ احترام، دادن حق انتخاب و پرهیز از بحث‌های فرسایشی می‌توان بسیاری از موقعیت‌های تنش‌زا را بهتر مدیریت کرد.

اگر رفتار سالمند ناگهان تغییر کرده یا همراه با گیجی، فراموشی قابل‌توجه، درد یا سایر علائم جسمی است، بهتر است علت آن توسط پزشک بررسی شود.

نظر شما درباره این مطلب چیست؟