راهنمای جامع و بالینی مراقبت از سوند ادراری در منزل

کاتتر ادراری یا همان سوند فولی، در کنار تمام مزایایی که برای تخلیه مثانه و مانیتورینگ دقیق برون ده کلیوی دارد، یک شمشیر دو لبه به حساب می اید. به محض این که این لوله سیلیکونی یا لاتکسی وارد مجرای ادرار می شود، سد دفاعی طبیعی بدن در برابر هجوم میکروب ها شکسته خواهد شد. مجرای ادرار انسان به گونه ای طراحی شده که با جریان رو به جلوی ادرار، باکتری ها را به بیرون هدایت می کند؛ اما وجود یک جسم خارجی، مسیری مستقیم برای تشکیل بیوفیلم یا همان لایه چسبنده باکتریایی به سمت مثانه باز می کند.

1. اناتومی کاتتر و اشنایی با سیستم بسته درناژ ادرار

قبل از هر اقدامی، باید درک درستی از ماهیت این سیستم داشته باشید. سوند ادراری فولی معمولا یک لوله دو راهه (یا سه راهه در موارد شستشوی مثانه) است. یک مسیر برای تخلیه ادرار طراحی شده و مسیر باریک تر دیگر منتهی به بالونی کوچک در نوک سوند می شود که پس از ورود به مثانه، با پنج تا ده سی سی اب مقطر استریل پر می شود تا مانع از خروج ناخواسته سوند گردد. انتهای لوله تخلیه به یک کیسه ادرار (یورین بگ) متصل است.

2. پروتکل شستشوی دست ها و حفظ استانداردهای ضدعفونی

بزرگترین اشتباه همراهان بیمار این است که فکر می کنند استفاده از دستکش یکبار مصرف به تنهایی کافی است. دستکش ها جایگزین بهداشت دست نمی شوند. اگر دستکش را با دست های نشسته بپوشید، به راحتی سطح بیرونی دستکش را هم الوده می کنید.

برای اجرای صحیح این مرحله:

• پیش از لمس لوله سوند یا کیسه ادرار، دست های خود را حداقل به مدت چهل تا شصت ثانیه با اب و صابون مایع بر اساس پروتکل های استاندارد بشویید؛ لابلای انگشتان، پشت دست ها و زیر ناخن ها باید به خوبی کف مالی شوند.
• اگر اب در دسترس نیست، از محلول های ضدعفونی کننده الکلی با خلوص بالای هفتاد درصد استفاده کنید و دست ها را تا زمان خشک شدن کامل به هم بمالید.
• پس از خشک کردن دست ها با دستمال یکبار مصرف، یک جفت دستکش تمیز بپوشید. توجه کنید که برای مراقبت های روتین روزانه نیاز به دستکش جراحی کاملا استریل نیست، اما دستکش معاینه باید تمیز، عاری از گرد و غبار و نو باشد.
• پس از اتمام کار و دور انداختن دستکش ها، دوباره دست های خود را بشویید؛ زیرا دستکش ها ممکن است دارای منافذ بسیار ریز میکروسکوپی باشند.

3. تمیز کردن اصولی ناحیه پرینه و مه ا پیشابراه

در خانم ها:

• بیمار را در وضعیت راحت قرار دهید.
• با یک دست لابیاها را باز نگه دارید.
• با استفاده از گاز تمیز یا دستمال نرم اغشته به اب ولرم و صابون بسیار ملایم (ترجیحا با پی اچ خنثی)، ناحیه را از سمت جلو به عقب (از مجرای ادرار به سمت مقعد) تمیز کنید. حرکت دست هرگز نباید از سمت مقعد به سمت جلو بازگردد، چرا که باکتری های مدفوعی را مستقیم وارد مجرا می کند.
• با یک گاز تمیز دیگر، لوله سوند را از نقطه خروج از مجرا به سمت پایین (در جهت کیسه) تا حدود ده سانتی متر تمیز کنید. حرکت برعکس ممنوع است.

در اقایان:

• اگر بیمار ختنه نشده است، پوست حشفه (پوست ختنه گاه) را به ارامی به عقب بکشید.
• سر الت و اطراف سوراخ خروجی ادرار را با حرکات دایره ای از مرکز به سمت خارج تمیز کنید.
• پس از شستشو و خشک کردن ملایم، حتما پوست را به حالت اولیه خود بازگردانید تا از تورم، درد شدید و عارضه ای به نام پارافیموزیس جلوگیری شود.
• از بتادین یا صابون های انتی باکتریال تند برای این ناحیه استفاده نکنید؛ زیرا پوست و مخاط را خشک کرده و با ایجاد خراش های ریز، زمینه ساز کلونیزاسیون باکتری ها می شوند.

4. فیکس کردن و تثبیت مکانیکی لوله سوند بر روی بدن

کشش های ناگهانی یکی از دلایل اصلی پارگی مخاط مجرا، خونریزی شدید (هماچوری) و ترومای ناشی از جابجایی بالون فولی هستند. اگر سوند به درستی روی اندام بیمار فیکس نشود، وزن ناشی از پر شدن کیسه یا حرکات بیمار در تخت، به طور مداوم گردن مثانه را تحت کشش قرار می دهد. این اسپاسم های دردناک به دلیل تحریک گیرنده های مکانیکی در مثانه رخ می دهند.

• در اقایان: لوله سوند باید روی بخش جلویی یا بالایی ران یا ترجیحا قسمت پایینی شکم با چسب های ضد حساسیت محکم شود. تثبیت روی شکم مانع از فشار مداوم کاتتر به محل اتصال الت و بیضه ها شده و خطر بروز فیستول پیشابراه را از بین می برد.
• در خانم ها: لوله سوند باید با چسب ضد حساسیت مخصوص روی بخش داخلی یا جلویی ران ثابت شود.
• نکته بسیار حیاتی: هنگام چسباندن لوله، حتما یک خمیدگی یا حلقه شل کوچک (Slack) ایجاد کنید. به عبارت دیگر، لوله نباید مثل طناب کشیده شود؛ بیمار باید بتواند پاهای خود را به راحتی حرکت دهد یا بچرخاند بدون این که کوچکترین کششی به سوند وارد گردد.

5. مدیریت قرارگیری یورین بگ و رعایت قانون گرانش

• کیسه ادرار باید همیشه و در هر حالتی پایین تر از سطح مثانه بیمار قرار گیرد.
• زمانی که بیمار روی تخت خوابیده، کیسه باید به لبه پایینی چارچوب تخت اویزان شود. کیسه را هرگز به ریل های متحرک کناری تخت نبندید، چون بالا و پایین رفتن ریل می تواند به سوند فشار وارد کند.
• کیسه ادرار تحت هیچ شرایطی نباید روی زمین قرار داده شود. کف اتاق منبع الودگی های میکروبی است. اگر چارچوب مناسبی برای اویختن نیست، کیسه را داخل یک ظرف تمیز پلاستیکی بگذارید تا با فرش یا سرامیک تماس نداشته باشد.
• زمانی که بیمار راه می رود، باید از کیسه های مخصوص پا (Leg Bag) استفاده شود که با نوارهای کشی پهن به ساق یا ران متصل می شوند و در زیر شلوار پنهان می مانند. حتی در این وضعیت نیز کیسه پا باید پایین تر از لگن بیمار قرار گیرد.

6. روش صحیح تخلیه کیسه ادرار بدون ورود الودگی

پر شدن بیش از حد کیسه ادرار باعث افزایش وزن ان و کشیده شدن سوند می شود. همچنین فشار معکوس به جریان ادرار وارد می کند و جریان ادرار کند می شود. تخلیه کیسه نباید تا لحظه انفجار ان به تعویق بیفتد.

• بهترین زمان برای تخلیه کیسه، هنگامی است که حجم ان به نصف تا دو سوم رسیده باشد. همچنین قبل از خواب شبانه، حتی اگر نیمه پر هم نباشد، کیسه را تخلیه کنید.
• پیش از شروع، دست ها را بشویید و دستکش بپوشید.
• یک ظرف مدرج تمیز که مخصوص همین بیمار است زیر شیر خروجی کیسه قرار دهید.
• شیر تخلیه را به ارامی باز کنید. مراقب باشید که سر خروجی شیر به هیچ عنوان با لبه های ظرف جمع اوری، دست شما، ملحفه یا کف زمین تماس پیدا نکند.
• پس از خالی شدن کامل ادرار، دهانه شیر تخلیه را با یک پد الکلی هفتاد درصد به طور کامل ضدعفونی کنید و سپس ان را ببندید و در ضامن مخصوص خود جا بزنید.
• رنگ، شفافیت، وجود لخته های خون و رسوبات را بررسی کرده و حجم دقیق ادرار را در دفترچه مراقبت های بیمار یادداشت کنید.

7. تضمین هیدراتاسیون و هیدرولیک جریان ادرار

• اگر بیمار شما منع مصرف مایعات ندارد (مانند بیماران نارسایی احتقانی قلب یا نارسایی پیشرفته کلیه)، باید روزانه بین دو تا دو و نیم لیتر (معادل هشت تا ده لیوان) مایعات مصرف کند.
• بخش اعظم این مایعات باید اب اشامیدنی ساده باشد.
• اب کرن بری طبیعی (به دلیل دارا بودن پروآنتوسیانیدین) می تواند از اتصال باکتری های اشرشیا کلی به پوشش مخاطی مثانه جلوگیری کند؛ هرچند جایگزین درمان دارویی نیست، اما به عنوان مکمل رژیم غذایی مفید است.
• مصرف نوشیدنی های کافئین دار شدید، چای پررنگ و نوشابه های گازدار را کاهش دهید، زیرا این ترکیبات می توانند باعث تحریک انقباضات دتروسور (عضله مثانه) و ایجاد احساس درد و اسپاسم شوند.

8. علائم هشدار دهنده و معیارهای سپسیس ادراری

• تب بالاتر از سی و هشت درجه سانتی گراد همراه با لرز شدید، تعریق یا لرزش غیر قابل کنترل بدن.
• تغییر ناگهانی در سطح هوشیاری، بی قراری، گیجی و هذیان به ویژه در سالمندان (گاهی در سالمندان تب بروز نمی کند و تنها علامت عفونت، افت هوشیاری و پرخاشگری ناگهانی است).
• وجود خون اشکار، تیره و همراه با لخته های فیبرینی در ادرار (هماچوری واضح).
• ترشحات چرکی غلیظ، سفید، سبز یا شیری رنگ در اطراف محل ورود سوند.
• بوی بسیار تند و تعفن اور از ادرار که با تغییر رنگ ان به شدت کدر یا قهوه ای همراه باشد.
• درد شدید، مداوم و پیشرونده در ناحیه زیر شکم، پهلوها یا پشت.
• قطع کامل جریان ادرار به مدت بیش از دو تا سه ساعت در شرایطی که کیسه خالی است و بیمار احساس پری شدید در شکم دارد.

9. زمان بندی و نحوه تعویض کیسه و سوند

• سوند های لاتکسی ساده: به طور معمول باید هر دو تا سه هفته یک بار تعویض شوند. این سوند ها به دلیل ساختار خود مستعد رسوب گیری سریع تر هستند.
• سوند های با روکش هیدروژل یا سیلیکونی: پایداری بالاتری دارند و می توانند بر اساس دستور پزشک بین چهار تا هشت هفته (یک تا دو ماه) در جای خود باقی بمانند. سیلیکون تحریک بافتی کمتری ایجاد می کند و برای کاربردهای طولانی مدت ارجح است.
• کیسه های ادرار (یورین بگ): کیسه های بزرگ شبانه معمولا هر هفت تا چهارده روز یک بار باید تعویض گردند. کیسه های پا به دلیل جابجایی بیشتر بهتر است هفتگی عوض شوند. اگر کیسه پاره شود، رسوب شدیدی بگیرد یا بوی نامطبوع ان حتی با تخلیه از بین نرود، باید بلافاصله تعویض شود.
• نکته تکنیکی: تعویض سوند هرگز نباید توسط افراد غیرمتخصص یا همراهان بی تجربه در منزل انجام شود. خالی کردن بالون، بیرون کشیدن سوند با لغزنده سازی مناسب و جایگذاری سوند جدید با رعایت استریلیزاسیون کامل، کاری کاملا بالینی است.

10. جدول مقایسه ای: عواقب عدم مراقبت اصولی در برابر اقدامات استاندارد

برای درک عمیق تر اهمیت این مراقبت ها، جدول زیر تقابل مستقیم میان بی توجهی به دستورالعمل ها و پایبندی به اصول استاندارد را نشان می دهد:

ایا می توان خدمات سونداژ در منزل را دریافت کرد؟

در حال حاضر مراکز و شرکت های مجاز و تایید شده ای هستند که خدمات سونداژ در منزل بیمار را با رعایت بالاترین سطوح کنترل عفونت ارائه می دهند. به عنوان مثال، مجموعه خدمات پزشکی و پرستاری در منزل درمان نو یکی از این مراکز است که با بهره گیری از کارشناسان ارشد پرستاری اموزش دیده، خدمات سونداژ در منزل تهران را به صورت کاملا علمی و استریل پیش می برد.