۸ نشانه ضعیف شدن چشم کودکان که والدین باید جدی بگیرند

کودک هفت‌ساله بعد از مدرسه به مادرش نمی‌گوید «مامان، تخته کلاس را تار می‌بینم»؛ او برمی‌گردد و می‌گوید «از درس ریاضی متنفرم» یا وسط رونویسی کلافه می‌شود و داد می‌زند «سرم درد گرفت». بخش بزرگی از مقاومت‌های تحصیلی، خط‌خوردگی‌های مکرر دفتر مشق و حتی برچسب‌های ناعادلانه‌ای مثل تنبلی و کم‌دقتی، ریشه در مشکلی دارد که بدون سر و صدا در چشم کودک ریشه دوانده است. وقتی دنیا برای یک کودک از اول مبهم و محو بوده، او تصور می‌کند بینایی همه انسان‌ها همین شکلی است و تلاشی برای شکایت کلامی نمی‌کند.

اگر فرزند شما موقع تماشای کارتون چشم‌هایش را باریک می‌کند، با کاغذ کمتر از بیست سانتی‌متر فاصله می‌گیرد یا از نور ظهر حیاط فراری است، در واقع دارد با زبان بدنش سیگنال اضطرار می‌فرستد. پیدا کردن به‌موقع مهم‌ترین نشانه ضعیف شدن چشم کودکان، مرز میان یک سال تحصیلی فرسایشی با افت تحصیلی است و پیشگیری قطعی از تنبلی دائمی چشم؛ نشانه‌هایی که در ادامه یاد می‌گیرید چطور آن‌ها را بدون نیاز به دستگاه‌های پزشکی در رفتارهای روزمره خانه شکار کنید.

چگونه مهم‌ترین نشانه ضعیف شدن چشم کودکان را تشخیص دهیم؟

اولین و واضح‌ترین نشانه ضعیف شدن چشم کودکان، «نیمه‌بسته نگه داشتن چشم‌ها» یا همان ریز کردن چشم‌ها هنگام تماشای تلویزیون یا نگاه کردن به تخته کلاس است. وقتی کودک برای دیدن جزئیات ریزِ دوردست، چشم‌هایش را جمع می‌کند، در واقع به‌صورت ناخودآگاه در حال اصلاح فوکوس تصویر است تا تاری را از بین ببرد.

اگر دیدید کودکتان هنگام تماشای کارتون یا خواندن زیرنویس، یک چشمش را می‌بندد یا چشم‌هایش را جمع می‌کند، وقت آن است که باید یک قرار ملاقات با اپتومتریست (بینایی‌سنج) تنظیم کنید. این یک واکنش غریزی برای متمرکز کردن نور است و هرگز نباید نادیده گرفته شود.

وقتی فاصله با کتاب و نمایشگر تغییر می‌کند

همه ما می‌دانیم بچه‌ها عاشق تماشای تلویزیون هستند، اما مسئله «نزدیک نشستن» است، نه خودِ تماشا کردن. اگر کودک شما به‌صورت عادت‌وار تمایل دارد خیلی نزدیک به تلویزیون بنشیند، یا هنگام کتاب خواندن، فاصله کتاب تا صورتش کمتر از ۳۰ سانتی‌متر است، این رفتار فیزیکی فریاد می‌زند که سیستم بینایی او برای فوکوس کردن روی فاصله های دورتر، دچار مشکل است.

بچه‌هایی که در مراحل اولیه نزدیک‌بینی هستند، دنیای نزدیک را به‌خوبی می‌بینند، بنابراین با نزدیک شدن به اشیاء، سعی می‌کنند تصویری شفاف‌تر برای خود بسازند.

سردرد و خستگی؛ یک نشانه ضعیف شدن چشم کودکان در تکالیف مدرسه

کودکان مدرسه‌ای بعد از ۳۰ دقیقه مشق نوشتن، نباید دچار سردرد یا سوزش چشم شوند. یکی از شایع‌ترین نشانه‌های پنهان، شکایت از «خستگی چشم» هنگام انجام تکالیف است. این نشانه زمانی بروز می‌کند که عضلات چشم مجبورند برای ساعت‌ها تلاش کنند تا تصویرِ تاری که روی شبکیه می‌افتد را واضح کنند. این تلاشِ بی‌پایان، در نهایت به سردردهای ضربان‌دار در ناحیه پیشانی و اطراف چشم منجر می‌شود.

اگر فرزندتان بعد از انجام تکالیف مدرسه از خستگی چشم یا سردرد شکایت دارد، فکر نکنید بهانه آورده است؛ چشمان او در حال فریاد زدن برای کمک هستند.

یک پرانتز مهم برای والدین

خیلی وقت‌ها ما فکر می‌کنیم اگر کودکمان در بازی‌های پرتحرک مثل فوتبال یا هندبال خوب عمل می‌کند، یعنی چشمانش سالم است. اما دقت کنید؛ مهارت‌های حرکتی و بیناییِ فضایی دو مقوله متفاوت هستند.

بسیاری از کودکان ضعیف، در محیط‌های آشنای خانه مشکلی ندارند، اما در محیط‌های باز یا کلاس درس که نیاز به تطبیق سریع فوکوس (از نزدیک به دور) است، کم می‌آورند. پس تکیه بر «بازی کردنِ عادی» معیار درستی برای سلامت بینایی نیست.

مالیدن مداوم چشم‌ و اشک‌ریزش‌های بی‌دلیل

بچه‌ها ممکن است به دلایل مختلفی چشمانشان را بمالند (خواب‌آلودگی یا گرد و غبار)، اما اگر این کار را بلافاصله بعد از فعالیت‌های چشمی (مثل نقاشی کشیدن یا کار با تبلت) انجام می‌دهند، موضوع متفاوت است. مالیدن چشم در این موقعیت، در واقع تلاشی برای رفع تاری دید ناشی از خستگی عضلات چشم است.

همچنین، گاهی اوقات فشار بیش از حد به عضلات چشم باعث تحریک غدد اشکی شده و کودک بدون اینکه گریه کند، دچار آبریزش چشم می‌شود.

آیا کج کردن سر، یک نشانه ضعیف شدن چشم کودکان است؟

بله، کج کردن سر یا چرخاندن صورت به یک سمت خاص هنگام تماشای تلویزیون یا مطالعه، یک نشانه ضعیف شدن چشم کودکان است که والدین معمولاً آن را به «ژست‌های کودکانه» نسبت می‌دهند. در واقع، کودک با این کار سعی می‌کند از «نقطه کوری» که در مرکز دیدش ایجاد شده فرار کند.

او با تغییر زاویه سر، تلاش می‌کند تصویر را روی بخش سالم‌تری از شبکیه بیندازد. اگر دیدید فرزندتان برای دیدن مستقیم، سرش را کج می‌کند، این یک نشانه جدی است که سیستم بینایی او به یک معاینه دقیق نیاز دارد.

گم کردن خطوط هنگام خواندن و پریدن از روی کلمات

آیا معلم فرزندتان گزارش داده که او هنگام بلند خواندن درس، مدام خط را گم می‌کند یا کلمات را جا می‌اندازد؟ این مشکل، همیشه ناشی از اختلالات یادگیری نیست.

گاهی این مشکل صرفاً ناشی از عدم هماهنگیِ حرکتِ دو چشم (دیس‌فانکشن‌های بینایی) است. وقتی چشم‌ها نمی‌توانند به نرمی روی یک خط متن حرکت کنند، کودک عملاً کلمات را «پرش‌دار» می‌بیند.

عدم تعادل و برخورد با اشیاء (اختلال در درک عمق)

کودکی که در فضای اتاق مدام به لبه میز برخورد می‌کند یا نمی‌تواند توپ را به درستی در فضا دنبال کند، احتمالاً با مشکل «درک عمق» مواجه است. بینایی سالم دوچشمی به مغز اجازه می‌دهد فاصله اشیاء را دقیق محاسبه کند.

وقتی چشم‌ها به خوبی با هم کار نمی‌کنند، محیط اطراف برای کودک دوبعدی و مسطح به نظر می‌رسد؛ درست مثل اینکه با یک چشم بسته بخواهید راه بروید و فاصله پله‌ها را حدس بزنید.

بی‌میلی به انجام فعالیت‌های نزدیک

کودکی که تا همین چند ماه پیش با اشتیاق پای پازل‌های صدتکه یا بسته‌های لگو می‌نشست، اگر ناگهان این بازی‌ها را پس می‌زند و می‌گوید «حوصله‌اش را ندارم»، قضیه همیشه بی‌حوصلگی نیست.

جور کردن قطعات ریز، رنگ‌آمیزی بدون بیرون زدن از خط و چیدن سازه‌های کوچک، به عضلات چشم دستور می‌دهند ساعت‌ها در فاصله‌ای کوتاه متمرکز بمانند. وقتی چشمی ضعیف یا آستیگمات باشد، دیدنِ این لبه‌های ریز به قیمت سوزش چشم و سردرد تمام می‌شود.

بچه در این سن اهل تحلیل پزشکی نیست؛ او فقط می‌بیند ساختن یک ماشین اسباب‌بازی کلافه‌اش می‌کند، پس بازی را نیمه‌کاره رها می‌کند و ترجیح می‌دهد دنبال بازی‌های پرتحرکی برود که نیازی به ریزبینی ندارند.

حساسیت غیرعادی به نور (فوتوفوبیا)

بسیاری از کودکانی که دچار خستگی چشم یا مشکلات انکساری (نزدیک‌بینی یا آستیگماتیسم) هستند، نسبت به نورهای محیطی حساسیت نشان می‌دهند.

اگر می‌بینید فرزندتان وقتی از محیط تاریک به محیط پرنور (مثل حیاط مدرسه یا بیرون از خانه در روز آفتابی) می‌رود، به شدت چشم‌هایش را می‌بندد، اخم می‌کند یا دستش را سایبان صورتش می‌کند، این یک نشانه ضعیف شدن چشم کودکان است.

چشمِ خسته و ضعیف، تواناییِ کمی برای تنظیمِ سریعِ مردمک در برابر نور شدید دارد و این اتفاق برای کودک آزاردهنده است.

کلام آخر؛ سلامت چشم منتظر شکایت کودک نمی‌ماند

منتظر نمانید که کودک از تاری دید شکایت کند؛ چرا که او هرگز نمی‌داند دیدِ استاندارد چیست. اگر حتی یک مورد از موارد بالا را در رفتار فرزندتان دیدید، آن را به عنوان یک نشانه ضعیف شدن چشم کودکان در نظر بگیرید و پیش از شروع سال تحصیلی، یک چک‌آپ کامل بینایی‌سنجی انجام دهید.

آیا تا به حال در رفتارهای تحصیلی فرزندتان متوجه نشانه‌ای از خستگی چشم شده‌اید؟ تجربه شما و راهکارتان برای بررسی بینایی کودکتان چه بوده؟ در بخش نظرات بنویسید تا سایر والدین هم از تجربه شما استفاده کنند.