علت پرخاشگری کودک ۵ ساله چیست؟ ۷ دلیل رفتاری که باید بشناسید
دیدن اینکه کودک ۵ سالهتان ناگهان داد میزند، هل میدهد، چیزی پرت میکند یا حتی دست روی دیگران بلند میکند، میتواند برای هر پدر و مادری نگرانکننده باشد. اولین واکنش شاید این باشد که فکر کنیم کودک لجباز شده یا عمداً میخواهد ما را اذیت کند؛ اما همیشه ماجرا به این سادگی نیست.
کودک در این سن هنوز در حال یاد گرفتن مهارتهایی مثل کنترل خشم، تحمل ناکامی و بیان احساسات است. به همین دلیل، گاهی احساسی که نمیتواند با کلمات توضیح دهد، خودش را به شکل رفتار پرخاشگرانه نشان میدهد.
اگر به دنبال علت پرخاشگری کودک ۵ ساله هستید، بهتر است فقط خود رفتار را نبینید؛ ببینید درست قبل از آن چه اتفاقی افتاده است. خستگی، گرسنگی، جلب توجه، شنیدن «نه»، تغییرات خانوادگی یا حتی الگویی که کودک از اطرافیان میگیرد، میتواند در این رفتار نقش داشته باشد.
در ادامه ۷ دلیل رایج را بررسی میکنیم و برای هرکدام راهکاری متناسب با همان موقعیت میگوییم.
۱. کودک هنوز نمیداند با احساسات شدیدش چه کار کند
کودک ۵ ساله ممکن است احساساتی بسیار شدید داشته باشد، اما هنوز واژهها و مهارت کافی برای توضیح آنها را نداشته باشد.
مثلاً میداند از خواهرش عصبانی است چون اسباببازیاش را برداشته، اما به جای اینکه بگوید «من ناراحتم چون اسباببازیام را برداشتی»، ممکن است او را هل بدهد.
گاهی هم کودک واقعاً نمیداند چرا اینقدر عصبانی شده است. چند اتفاق کوچک در طول روز روی هم جمع شدهاند و در نهایت با یک موضوع ساده، واکنش شدیدی نشان میدهد.
چطور به کودک کمک کنیم احساسش را بگوید؟
در زمان آرامش درباره احساسات مختلف با کودک حرف بزنید. از موقعیتهای روزمره استفاده کنید:
«فکر کنم وقتی دوستت اسباببازیت رو گرفت، ناراحت شدی.»
یا:
«به نظرم وقتی گفتیم وقت بازی تموم شده، عصبانی شدی.»
هدف این نیست که همیشه احساس کودک را دقیق حدس بزنید. مهم این است که به مرور یاد بگیرد بین «احساس کردن» و «رفتار کردن» تفاوت وجود دارد.
وقتی عصبانی است، به جای «عصبانی نشو»، بگویید:
«میفهمم عصبانی هستی، ولی نمیذارم کسی رو بزنی. بیا بهم بگو چی شد.»
۲. خستگی و گرسنگی آستانه تحملش را پایین آورده است
گاهی دلیل رفتار پرخاشگرانه خیلی سادهتر از چیزی است که تصور میکنیم. کودکی که خواب کافی نداشته، مدت زیادی چیزی نخورده یا یک روز شلوغ را پشت سر گذاشته است، ممکن است خیلی زودتر از حالت عادی عصبانی شود.
مثلاً شاید کودک در حالت معمول بهراحتی بپذیرد که زمان بازی تمام شده، اما وقتی خسته است با همین جمله شروع به گریه، فریاد یا پرتاب وسایل کند.
قبل از عصبانیت شدید، شرایط را بررسی کنید
- اگر متوجه شدهاید کودک در ساعات خاصی بیشتر پرخاش میکند، به خواب، وعدههای غذایی و میزان خستگی او توجه کنید.
- قبل از مهمانی، خرید یا فعالیت طولانی نیز بهتر است کودک گرسنه و خسته نباشد.
- وقتی هم کودک بهوضوح خسته یا گرسنه است، زمان مناسبی برای آموزش و نصیحت نیست. ابتدا نیاز اصلی او را برطرف کنید و صحبت درباره رفتارش را به زمانی موکول کنید که آرام شده باشد.
۳. با پرخاشگری توجه بیشتری دریافت میکند
بعضی کودکان خیلی زود متوجه میشوند که چه رفتاری باعث میشود بزرگترها فوراً به آنها توجه کنند. ممکن است کودک وقتی آرام صحبت میکند، واکنش زیادی نگیرد؛ اما همین که داد میزند، گریه میکند یا چیزی پرت میکند، همه اعضای خانواده دور او جمع شوند.
این لزوماً به معنی «لجبازی عمدی» نیست. کودک ممکن است فقط یاد گرفته باشد که این رفتار نتیجه مشخصی دارد.
این بار رفتار خوب را بیشتر به چشم بیاورید
فقط زمانی که کودک رفتار نامناسبی دارد به او توجه نکنید. رفتارهای مناسب را هم ببینید و همان لحظه به آنها واکنش نشان دهید. مثلاً:
«خیلی خوب و آروم گفتی چی میخوای.»
یا:
«دیدم صبر کردی تا نوبتت بشه. کارت خیلی خوب بود.»
زمان کوتاهی را نیز در طول روز به بازی و صحبت دونفره با کودک اختصاص دهید؛ بدون تلفن همراه و حواس پرتی. وقتی کودک از راه درست توجه میگیرد، نیاز کمتری دارد که برای دیده شدن سراغ رفتارهای شدید برود.
۴. ممکن است پرخاشگری را از محیط اطراف یاد گرفته باشد
کودکان فقط از چیزهایی که به آنها میگوییم یاد نمیگیرند؛ رفتار ما را هم مشاهده میکنند. اگر کودک مرتب شاهد داد زدن، تهدید، توهین یا برخورد فیزیکی باشد، ممکن است همین روش را به عنوان راهی برای حل اختلاف یاد بگیرد.
حتی نوع محتوایی که در تلویزیون، بازی یا ویدئو میبیند میتواند روی الگوهای رفتاری او اثر بگذارد.
اول از همه رفتار خودمان را بررسی کنیم
وقتی عصبانی میشویم، خودمان چه واکنشی داریم؟ آیا صدایمان را بالا میبریم؟ آیا تهدید میکنیم؟ آیا برای پایان دادن به بحث، دیگری را تحقیر میکنیم؟
قرار نیست والدین همیشه آرام و بیاشتباه باشند. مهم این است که کودک ببیند بزرگسالان هم میتوانند اشتباهشان را بپذیرند. اگر مثلاً سر کودک داد زدهاید، بعداً میتوانید بگویید:
«من عصبانی شدم و داد زدم. این کار درستی نبود. دفعه بعد سعی میکنم آرومتر حرف بزنم.»
این رفتار به کودک نشان میدهد عصبانی شدن طبیعی است، اما مسئولیت رفتارمان همچنان با خودمان است.
۵. تحمل «نه» شنیدن برایش هنوز سخت است
یکی از موقعیتهایی که بهوضوح میتواند خشم کودک را تحریک کند، شنیدن جواب «نه» است.
- «نه، دیگه نمیتونی بازی کنی.»
- «نه، الان وقت خرید اسباببازی نیست.»
- «نه، نمیتونی این کار رو انجام بدی.»
برای بزرگسال این جملات سادهاند، اما کودک ۵ ساله هنوز در حال یاد گرفتن تحمل ناکامی است. ممکن است وقتی به خواستهاش نمیرسد، فریاد بزند یا پرخاش کند.
وقتی جواب «نه» است، چطور آرامش کنیم؟
قبول کردن خواسته کودک فقط برای اینکه گریه نکند، در طولانیمدت کمکی به او نمیکند. میتوانید همزمان احساسش را بپذیرید و قانون را حفظ کنید:
«میدونم دوست داری بیشتر بازی کنی، ولی وقت بازی تموم شده.»
اگر عصبانی شد:
«میفهمم ناراحتی. میتونی گریه کنی، ولی اجازه نداری کسی رو بزنی.»
برای پایان فعالیتهای مورد علاقه نیز بهتر است از چند دقیقه قبل هشدار بدهید. مثلاً:
«پنج دقیقه دیگه باید اسباببازیها رو جمع کنیم.»
این کار به کودک فرصت میدهد خودش را برای تغییر آماده کند.
۶. یک تغییر یا اتفاق خانوادگی او را تحت فشار قرار داده است
گاهی کودک نمیتواند درباره چیزی که ذهنش را درگیر کرده صحبت کند و احساسش را از طریق رفتار نشان میدهد. شروع مهدکودک، تولد خواهر یا برادر، تغییر خانه، جدایی والدین، تغییر مراقب کودک یا حتی تنشهای مداوم در خانه میتوانند برای یک کودک کوچک سنگین باشند.
در چنین شرایطی ممکن است کودک به جای اینکه بگوید «من نگرانم»، بیشتر عصبانی شود یا رفتارهای قبلیاش تغییر کند.
در دورههای تغییر، چطور به کودک احساس امنیت بدهیم؟
- تا جایی که ممکن است برنامه روزانه کودک را منظم نگه دارید. زمان خواب، غذا، بازی و فعالیتهای روزمره اگر قابل پیشبینی باشند، احساس امنیت بیشتری ایجاد میکنند.
- اگر قرار است اتفاق جدیدی بیفتد، با زبان ساده برایش توضیح دهید چه چیزی تغییر میکند و چه چیزهایی همچنان مثل قبل باقی میمانند.
- اگر خواهر یا برادر جدیدی وارد خانواده شده است، زمان اختصاصی با کودک بزرگتر را فراموش نکنید. حتی چند دقیقه بازی دونفره در روز میتواند برای او معنی زیادی داشته باشد.
۷. کودک برای رسیدن به خواستهاش از پرخاشگری استفاده میکند
گاهی کودک یاد گرفته است که با داد زدن، زدن، پرت کردن وسایل یا گریه شدید، سریعتر به چیزی که میخواهد برسد. مثلاً هر بار که برای خرید خوراکی اصرار میکند و والدین بعد از چند دقیقه برای تمام شدن دعوا تسلیم میشوند، کودک ممکن است بهمرور یاد بگیرد که پرخاشگری نتیجه میدهد.
این رفتار لزوماً از روی لجبازی یا بدجنسی نیست. کودک پنجساله هنوز در حال یادگیری مهارتهایی مثل صبر کردن، مذاکره کردن و پذیرفتن «نه» است و ممکن است سادهترین راهی را که قبلاً نتیجه داده، دوباره امتحان کند.
در مقابل این رفتار چه کار کنیم؟
مهم است که والدین تا حد امکان در زمان پرخاشگری، خواسته کودک را فقط برای ساکت شدن او برآورده نکنند. ابتدا باید کودک آرام شود و بعد درباره خواستهاش صحبت شود. میتوانید بگویید:
«میفهمم خیلی اینو میخوای، اما با داد زدن بهش نمی رسی. وقتی آروم شدی دربارهاش حرف میزنیم.»
به این ترتیب کودک کمکم یاد میگیرد که برای رسیدن به خواستههایش از روشهای مؤثرتر استفاده کند.
چه زمانی بهتر است از متخصص کمک بگیریم؟
پرخاشگری در پنجسالگی همیشه به معنی وجود یک مشکل جدی نیست؛ با این حال، اگر این رفتار شدید، مکرر یا خارج از کنترل شده باشد، بهتر است آن را فقط به «لجبازی» یا «شیطنت کودک» نسبت ندهیم. اگر کودک مرتب کتک میزند، گاز میگیرد، وسایل را میشکند، به خودش یا دیگران آسیب میزند یا هنگام عصبانیت بهسختی آرام میشود، صحبت با یک متخصص میتواند مفید باشد.
همچنین اگر پرخاشگری فقط در یک موقعیت خاص نیست و در خانه، مهدکودک، مهمانی یا هنگام ارتباط با همسالان هم دیده میشود، بهتر است موضوع دقیقتر بررسی شود. زمانی که این رفتار باعث مشکل در روابط کودک با دوستان، مربیان یا اعضای خانواده میشود، خواب و فعالیتهای روزانه را تحت تأثیر قرار میدهد یا والدین احساس میکنند دیگر نمیدانند چگونه با آن برخورد کنند، کمک گرفتن از پزشک کودک یا روانشناس کودک تصمیم مناسبی است.
یک نکته مهم این است که مراجعه به متخصص لزوماً به معنی وجود اختلال یا بیماری نیست. گاهی کودک فقط در بیان احساسات، کنترل خشم، سازگاری با یک تغییر یا کنار آمدن با شرایط جدید به کمک بیشتری نیاز دارد. متخصص میتواند به والدین کمک کند بفهمند چه چیزی رفتار کودک را تحریک میکند، پرخاشگری چه پیامی دارد و در لحظه عصبانیت چگونه واکنش نشان دهند.
وقتی کودک میزند یا چیزی پرت میکند، همان لحظه چه کنیم؟
در اوج عصبانیت، کودک معمولاً آمادگی شنیدن یک سخنرانی طولانی را ندارد. اولویت، آرام کردن موقعیت و جلوگیری از آسیب است.
اگر کودک کسی را میزند، دستش را با آرامش متوقف کنید و کوتاه بگویید:
«نمیذارم کسی رو بزنی.»
اگر وسیلهای را پرت میکند، آن را از دسترسش دور کنید. بعد از اینکه آرام شد، اتفاق را با او مرور کنید:
«خیلی عصبانی شدی چون اسباببازی رو ازت گرفتن. دفعه بعد میتونی بگی هنوز نوبت من تموم نشده.»
به کودک یاد بدهید که خشم قابل قبول است، اما آسیب زدن قابل قبول نیست. این تفاوت بسیار مهم است. قرار نیست به کودک یاد بدهیم «نباید عصبانی شوی»؛ باید یاد بگیرد وقتی عصبانی شد، چطور بدون آسیب زدن به خودش یا دیگران از آن احساس عبور کند.
چه واکنشهایی ممکن است پرخاشگری را بیشتر کند؟
واکنش والد در زمان عصبانیت کودک اهمیت زیادی دارد. بعضی رفتارها ممکن است ناخواسته چرخه پرخاشگری را شدیدتر کنند. تا حد امکان از این موارد دوری کنید:
- تنبیه بدنی
- تحقیر و برچسب زدن
- داد زدن و تهدید کردن
- گفتن «تو بچه بدی هستی»
- تسلیم شدن در برابر هر خواسته فقط برای اینکه کودک ساکت شود
- توضیح و نصیحت طولانی در اوج عصبانیت
- نادیده گرفتن رفتارهایی که احتمال آسیب دارند
البته بین نادیده گرفتن یک غر زدن ساده و بیتوجهی به رفتار خطرناک تفاوت وجود دارد. اگر کودک قصد آسیب زدن دارد، باید مداخله کنید.
یک نکته مهم برای پدر و مادرها
گاهی والد آنقدر روی متوقف کردن رفتار کودک تمرکز میکند که فراموش میکند پشت این رفتار، یک نیاز یا احساس هم وجود دارد.
کودک ممکن است عصبانی باشد، اما همزمان خسته، ترسیده، ناامید، حسود یا نیازمند توجه باشد. بنابراین سؤال مفید فقط این نیست که «چطور جلوی پرخاشگری را بگیریم؟» گاهی سؤال بهتر این است:
«کودک من با این رفتار چه چیزی را نمیتواند به زبان بیاورد؟»
این نگاه به معنی آزاد گذاشتن کودک نیست. مرزها همچنان باید روشن باشند؛ فقط در کنار تعیین مرز، تلاش میکنیم علت رفتار را هم بفهمیم.
کودک پرخاشگر لزوماً کودک بدی نیست
پرخاشگری در پنجسالگی میتواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ از خستگی و گرسنگی گرفته تا ناتوانی در بیان احساسات، تحمل پایین ناکامی، نیاز به توجه یا تغییرات محیطی.
مهم این است که یک رفتار را به شخصیت کودک تبدیل نکنیم. «تو بچه بدی هستی» نه علت رفتار را مشخص میکند و نه مهارتی به کودک یاد میدهد.
بهتر است احساس کودک را جدی بگیریم، اما رفتار آسیبزننده را محدود کنیم. به او نشان دهیم میتواند عصبانی باشد، گریه کند و ناراحت شود، اما نمیتواند برای نشان دادن خشمش کسی را بزند.
اگر علت پرخاشگری کودک ۵ ساله را بهدرستی پیدا کنیم، برخورد با آن هم معمولاً آسانتر میشود. و اگر رفتار شدید، مداوم یا نگرانکننده باشد، کمک گرفتن از متخصص میتواند مسیر را برای کودک و والدین روشنتر کند.
نظر شما درباره این مطلب چیست؟
