وسواس شستشو؛ علل، علائم و درمان آن

وسواس شستشو به‌صورت رفتار یا فکری تکرارشونده است که فرد در کنترل آن ناتوان است و خودش هم رضایتی از آن ندارد. انجام ندادن رفتارهای وسواسی باعث اضطراب افراد مبتلابه این اختلال می‌شود و اما انجام دادن مداوم آن اضطراب فرد را کم نمی‌کند، بلکه تنها در مقطع زمانی کوتاه فرد را آرام می‌کند. بااین‌حال شدت رفتارهای شستشو کم نمی‌شود و فرد همیشه یک نوع اجبار برای انجام آن‌ها در خود احساس می‌کند. این چرخه‌های وسواس گونه می‌تواند بسیار تکرار شوند و هر بار زمان زیادی را به خود اختصاص دهند، در این صورت فرد وسواسی نیز ممکن است خود متوجه این‌همه انرژی که صرف این کارها می‌کند نباشد. وسواس شستشو جزء طبقه وسواس فکری عملی قرار می‌گیرد، در این مقاله اختصاصاً دربارهٔ وسواس شستشو توضیح داده می‌شود.

وسواس شستشو

وسواس شستشو یکی از انواع وسواس است که از سایر وسواس‌ها ازنظر شیوع جایگاه نخست را دارد. افراد مبتلابه وسواس شستشو همواره در حال تمیز کردن و شستن چیزی یا خودشان هستند. آن‌ها اغلب با موضوع وسواسشان درگیرند و ساعات زیادی را صرف تمیزکاری می‌کنند.

مبتلایان به وسواس شستشو از هر طبقه‌ای از جامعه می‌توانند باشند. اغلب وسواس‌ها ریشه‌های ارثی و ژنتیکی دارند و معمولاً در خانواده‌های افراد وسواسی یک یا چند نفر از بستگان آن‌ها با وسواس یا سایر اختلالات اضطرابی دست‌وپنجه نرم می‌کند.

علائم وسواس شستشو

وسواس شستشو معمولاً به دو شکلِ تردید در مورد تمیزی و تحمل‌ناپذیری این تردید ظاهر می‌شود. فرض کنید مجبور شده‌اید دستتان را درجایی تاریک با فشار آب کم بشویید، اما همین‌که شستن دست‌ها تمام می‌شود این تردید مثل خوره به جانتان می‌افتد که دستتان را خوب نشسته‌اید، حال‌آنکه سرسختانه باور دارید ادامهٔ زندگی شما به شستشوی بی‌کم و کاست دست‌ها بستگی دارد. چه احساس آزاردهنده‌ای است مگر نه؟! این دقیقاً همان تردید جان‌فرسایی است که مبتلایان به وسواس شستشو شب و روز با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند. فرد بیمار برای اینکه از شر این تردید خلاص شود، عمل شستن را به‌دفعات زیاد تکرار می‌کند و به‌تدریج به مرحله‌ای می‌رسد که دیگر حاضر نیست دست از شستشو بردارد. اساساً وقتی فردی تسلیم این پنداشت می‌شود که باید فعل شستن را بدون نقص انجام بدهد، نگرانی پیرامون لزوم تمیزی کامل و نیاز به پرهیز از آلودگی‌ها در ذهنش قوت می‌گیرد تا آنجا که دیگر امکان تمیز شدن در حد لازم به‌سادگی میسر نیست.

 وسواس شستشو

خیلی وحشتناک بود. می‌دونستم که تمیزم، اما همش فکر می‌کردم که شاید کاملاً تمیز نباشم و واسه همین به شستن ادامه می‌دادم. این کار تقریباً یک ساعت طول می‌کشید. اون‌وقت آگه اتفاقی به چیزی برمی‌خوردم که به نظرم کثیف بود، دوباره مجبور می‌شدم عملیات شستشو رو از سر بگیرم. ولی انگار برخوردهای تصادفی با این‌جور چیزای کثیف تمومی نداشت.

به گفتهٔ دکتر دین مَک‌کِی، درمانگر بیمار فوق، این فرد که از قدرت آلودگی‌زدایی صابون ناامید شده بود، پس از مدتی به استفاده از پاک‌کننده‌های ضدعفونی‌کننده روی آورد. این بیمار در ابتدای درمان اصلاً تصورش را هم نمی‌کرد که بهبود پیدا کند و حتی وقتی دکتر مَک‌کِی گفته بود که وسواس شستشو با انجام تمرینات درمانی قابل‌بهبود است، با خنده جواب داده بود که خواهیم دید! این در حالی است که وضعیت او طیِ سه سال درمان تا حدی بهبود پیدا کرد که اکنون به‌روزی فقط سه مرتبه شستشوی دست‌ها و هر بار فقط یک دقیقه رضایت می‌دهد.

تردید در مورد تمیزی برای مبتلایان به وسواس شستشو تحمل‌ناپذیر است. یک فرد غیر وسواسی حتی اگر از تمیزی کامل دست‌ها به دلیل شستن درجایی تاریک و با فشار آب کم مطمئن نباشد، از این مسئله با بی‌اعتنایی عبور خواهد کرد، درحالی‌که تحمل احتمال تمیزی ناقص برای مبتلایان به وسواس شستشو به‌راحتی امکان ندارد. فرد بیمار حتی اگر چیزی را ۹۹ درصد تمیز بداند، از فکر یک درصد کثیفی باقی‌مانده به وحشت می‌افتد و همین مقدار ناچیز را مضر و کشنده تلقی می‌کند. این قبیل افراد حتی زمانی که احساس می‌کنند همین مقدار تمیزی کافی و رضایت‌بخش است، بازهم احساسی آزاردهنده از درون به آن‌ها نهیب می‌زند که این بار همان مقدار جزئی آلودگی کار دستشان خواهد داد.

علل وسواس شستشو

مبتلایان به وسواس شستشو علل مختلفی را برای شستشوی افراطی عنوان می‌کنند که رایج‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

ترس از آسیب زدن به خود

ترس از آسیب زدن به خود یکی از شایع‌ترین علل مرتبط با وسواس شستشوست. عده‌ای از مبتلایان می‌ترسند که عدم پاک‌سازی کامل آلودگی‌ها به آن‌ها آسیب برساند. این افراد با خودشان فکر می‌کنند که اگر به‌اندازهٔ کافی تمیز نباشند، به طریقی در معرض آسیب قرار می‌گیرند و عواقب آن بر ای‌شان تحمل‌ناپذیر است.

ترس از آسیب زدن به دیگران

علت دیگری که معمولاً از سوی مبتلایان به وسواس شستشو ذکر می‌شود، ترس از آلوده کردن غیرعمدی اطرافیان است که با عنوان وسواس احساس مسئولیت نیز شناخته می‌شود.

همیشه از این می‌ترسیدم که باعث مریضی دیگران بشم. عادت داشتم دست‌هام رو ۲۰ دقیقه بشورم، تازه اون هم طبق یه الگوی خاص تا مطمئن بشم که حسابی تمیز شدن. بااین‌حال بازم میل نداشتم باکسی دست بدم؛ اما آگه پیش می‌اومد که دست‌هام رو اون‌جوری که می‌خواستم نشسته بودم، همش فکر می‌کردم که بقیه ممکنه در اثر دست دادن با من مریض بشن. حتی حموم کردنم هم یه جور خاصی بود، اول سرم رو می‌شستم، بعد دونه‌دونه می‌اومدم پایین تا به پاهام می‌رسیدم. البته اون موقع‌ها می‌ارزید که این‌قدر به خودم سختی بدم، چون اصلاً نمی‌تونستم این فکر رو تحمل‌کنم که یه روزی باعث مریضی دیگران بشم.

بیمار فوق از این می‌ترسیده که باعث مریضی دیگران شود. ترس این قبیل بیماران حول محور احساس مسئولیت در قبال سلامتی دیگران و ناتوانایی تحمل احساس گناهِ ناشی از عواقب بد شستن می‌چرخد. این وضعیت را می‌توان در قالب زنجیرهٔ زیر خلاصه کرد:

احساس کثیفی –> شستن دست‌ها –> تردید در مورد تمیزی دست‌ها –> تشدید احساس مسئولیت در قبال سلامتی دیگران

افرادی که به علت ترس از آسیب زدن به دیگران به شستشوی افراطی دست می‌زنند، به خیال خودشان همیشه ناقل بیماری هستند و آلودگی‌هایشان را به هرکجا که می‌روند انتقال می‌دهند. در این میان از تأثیر اطلاع‌رسانی رسانه‌ها نیز نباید غافل بود، زیرا وسواس برخی بیماران در پی آگاهی از عوامل بیماری‌زای تهدیدکننده در مکان‌های عمومی تشدید می‌شود.

علل وسواس شستشو

ایدز، هپاتیت، بیماری‌های مقاربتی مانند هِرپِس، ویروس اِبولا و حتی سرماخوردگی و آنفولانزا نمونه‌هایی از شایع‌ترین بیماری‌های مورد وحشت مبتلایان به وسواس شستشو به شمار می‌روند. همچنین بیمارستان، مترو، توالت عمومی، داروخانه و به‌طورکلی اماکن عمومی محدوده‌های مکانی هراس‌انگیزی هستند که چون احتمال برخورد با عوامل بیماری‌زا یا افراد بیمار را افزایش می‌دهند، از سوی این افراد تحمل‌ناپذیر تلقی می‌شوند.

ترس از حشرات

ترس مبتلایان به وسواس شستشو از حشرات فقط به گزیده شدن محدود نمی‌شود، بلکه علت عمدهٔ ترس آن‌ها این است که حشرات ناقل آلودگی‌هایی هستند که تماس با آن‌ها منجر به آسیب می‌شود (آسیب به خود یا دیگران)؛ بنابراین تفاوت این نوع ترس با فوبیای حشرات این است که فرد مبتلابه فوبیای حشرات قبل از هر چیز از گزیده شدن وحشت دارد، اما برای فرد مبتلابه وسواس شستشو، همهٔ حشرات به‌این‌علت شدیداً هراس‌انگیزند که ممکن است باعث ایجاد بیماری‌های مرتبط با حشرات و بروز عواقب تحمل‌ناپذیر شوند.

پاک‌سازی آلودگی‌های فکری

برخی مبتلایان به وسواس شستشو به علت پاک‌سازی آلودگی‌های فکری اقدام به شستشوی افراطی می‌کنند. در این مورد بیمار سعی دارد گناهان خود را از طریق عمل شستشو پالایش کند. این حالت بخشی از وسواس خالص است و عمدهٔ دغدغهٔ بیمار را به رهایی از افکار ممنوعه معطوف می‌کند. اگر بیمار با افکار کفرآمیز دست‌به‌گریبان شود یا مثلاً خرافه گرا باشد و اتفاقی گربهٔ سیاهی را جلوی منزلش ببیند (که طبق خرافات بدیمن است) آن‌وقت است که باید برای رهایی از این آلودگی فکری، رنج ساعت‌ها شستشو را به جان بخرد.

درمان وسواس شستشو

درمان وسواس ازجمله وسواس شستشو می‌تواند با استفاده از روش‌های درمانی زیر صورت گیرد.

درمان رفتاری وسواس

از درمان‌های رفتاری برای افراد مبتلابه وسواس شستشو بالا بردن ظرفیت تحمل فرد و مواجه کردن افراد بافکر یا عمل وسواسی آن‌هاست. روان‌درمانگران رفتاری در مورد وسواس شستشو اقدام به‌قرار دادن بیمار در فضایی می‌کنند که برای آن‌ها تنش‌زا است.

این محیط تنش‌زا در بیماران وسواسی باعث می‌شود تا آن‌ها در ابتدا استرس بیشتری را تحمل کنند، اما با کمک درمانگران می‌توانند به‌صورت پله‌پله این استرس را تحمل کرده و آمادگی بیشتری برای از بین رفتن بیماری پیدا می‌کنند.

درمان شناختی رفتاری وسواس

درمان‌های شناختی رفتاری علاوه بر استفاده از تکنیک‌های رفتاری بر روی افکار وسواسی افراد کار می‌کنند. هدف اصلی این درمان‌ها حمله کردن به افکاری است که به‌صورت ناخودآگاه به سمت فرد حمله می‌کنند. درمانگر شناختی رفتاری تمرین‌های فکری را به این صورت به مراجع می‌دهد که مراجع به افکاری که ناخودآگاه به فرد حمله می‌کند یک‌بار آگاهانه فکر کند.

این آگاهانه فکر کردن باعث می‌شود تا فرد در طی یک برنامه زمانی بتواند افکارش را کنترل کند. درنتیجه دیگر فکر وسواسی به ذهن مراجع نمی‌آید و درنهایت مراجع مجبور نیست به خاطر افکارش، رفتار وسواسی انجام دهد.

درمان وسواس شستشو

درمان روانکاوی وسواس

در درمان روانکاوی، درمانگر بر روی ریشه افکار وسواسی کار می‌کند. او این افکار را بررسی کرده و با تحلیل کردن ریشه افکار برای مراجعه باعث می‌شود تا سازوکار ذهنی مراجع قوی‌تر شده و در کنترل افکار و احساسات خود تواناتر شود.

درمان وسواس شستشو با دارو

معمولاً داروهایی که برای کنترل وسواس وجود دارند، در خانواده‌های داروهای مهارکننده‌های باز جذب سروتونین هستند، ازجمله می‌توان خانواده داروهای ضدافسردگی را نام برد. هم‌زمان با این داروها روانپزشکان داروهای بنزودیازپین را برای بالا بردن توان فرد برای مقابله با اضطراب تجویز می‌کنند.

بنزودیازپین‌ها خاصیت رخوت‌زا و خواب‌آور دارند و اثرات جانبی آن‌ها می‌تواند وابستگی به دارو باشد. معمولاً دوره مصرف بنزودیازپین‌ها کوتاه بوده و پس از مدتی این دارو قطع می‌شود و تمرکز درمان دارویی بر مهار باز جذب سروتونین باقی خواهد ماند. به‌طورکلی اثرات جانبی داروهای مهارکننده باز جذب سروتونین کمتر و قابل‌تحمل‌تر است.

کلام آخر

اگر به وسواس شستشو مبتلا هستید و هنوز هیچ اقدامی در جهت درمان انجام نداده‌اید، بدانید که این بیماری در بسیاری از موارد قابل‌درمان است. پس چرا وقتی امید بهبودی هست، دست روی دست گذاشته‌اید تا تمیزکاری و شستشوی افراطی همهٔ قوای جسمی‌تان را تحلیل ببرد! پژوهش‌های متعدد نشان داده است زمانی که درمان به شیوهٔ درست انجام شود، علائم وسواس در ۸۰ درصد بیماران بهبود می‌یابد. راهکارهای درمانی مؤثر در این زمینه پیوسته در حال به‌روزرسانی هستند و چه‌بسا در آیندهٔ نزدیک برای آن دسته از بیمارانی که سخت‌تر نسبت به درمان جواب می‌دهند نیز درمان قطعی کشف شود.

 

💬 نظر شما درباره این مطلب چیست؟